Istorija srpske književnosti 1-2

Opis

Istorija srpske književnosti 1-2 – autor Jovan Deretić

Istorija srpske književnosti 1 – od srednjovekovne književnosti do romantizma

Istorija srpske književnosti 2 – od romantizma do kraja XX veka

Iz predgovora knjige Istorija srpske književnosti 1-2

KNJIŽEVNI ISTORIČAR JOVAN DERETIĆ

Kao što smo u tihoj, zamišljenoj i nenametljivoj ličnosti Jovana Deretića uvek mogli prepoznati znamenitog srpskog književnog istoričara, jer su njegove knjige bile deo našeg najintimnijeg susreta sa nestvarnim svetom, u kojem su se kretale neke figure, različite od nas i daleke nam, koje su, međutim, snažno naselile naš život, stopile se sa njim i oblikovale ga, tako je sada vreme da se upitamo o prirodi Deretićeve književne istoriografije. Kakvo je, dakle, teorijsko zaleđe njegovog književnoistorijskog postupka? Koji su momenti odlučujući za njegovo shvatanje istorije srpske književnosti i u kakvim se vezama oni nalaze sa shvatanjima ranijih književnih istoričara? Na kakvom odnosu između književnosti i kulture izrasta Deretićeva književna istoriografija? U čemu je smisao književne prošlosti i kakav je smisao angažmana koji nosi književnog istoričara?

Među istoričarima književnosti možemo razlikovati one koji nastoje da prepoznaju sile kontinuiteta u književnoj istoriji, međuodnose u kojima se transformišu zatečeni i formirani oblici književnog iskustva, i one koji prednost daju elementima prevrednovanja i ukidanja kao silama književne inovacije. Možemo, takođe, izdvojiti književne istoričare za koje je podatak o piščevom životu prevashodno merilo književnog znanja i sveobjašnjavajuća pojedinost samog umetničkog dela. Postoje, pak, i oni književni istoričari za koje je umetnička impresija sama po sebi dovoljna da bi premostila vremena: ostaje u potpunoj senci saznanje kada je ona nastala, u kakvom je jezičkom i simboličkom okruženju prepoznata, kakvi se asocijativni nizovi okupljaju oko njenog dejstva u drugim vremenima. U razmišljanjima o liku srpske književnosti kakav daje ogledalo njene istorije, Jovan Deretić je razlikovao dve vrste književnih istoričara: dok su Jovan Ristić i Jovan Skerlić oličavali ono stanovište koje bismo u razumevanju književnog fenomena mogli nazvati stanovištem sadašnjosti, dotle su Stojan Novaković i Pavle Popović književnom fenomenu prvenstveno prilazili sa stanovišta prošlosti. Stanovište sadašnjosti podrazumeva projektovanje oblika i formi književne savremenosti u dugo trajanje književne istorije, pa se prošli stadijumi književnih formi, oblikovanih u različitim poetičkim sistemima, perspektivizuju u skladu sa istoričarevim trenutkom: svi slojevi književnih dela iz udaljenih epoha pokazuju se kao učesnici jednog kretanja koje dovodi do sadašnje književne samosvesti. Otud bi stanovište sadašnjosti impliciralo postojanje teleološkog načela u književnoj istoriji, koje bi bilo određeno svojim neprekidnim pomeranjem u budućnost: to čini da je polje vrednosti uvek postavljeno kao savremeno, jer je sadašnja epoha, ispod svih određenja, shvaćena kao mera književne delotvornosti. Stanovište prošlosti podrazumeva projektovanje kristalizovanih književnih formi u morfološku i poetičku heterogenost savremenosti, pa se istoričar poistovećuje sa dovršenim i klasičnim poetičkim sistemom, on ga rekonstruiše na osnovu njegove višestruke uslovljenosti, da bi otud napravio vrednosni iskorak u polje aktuelne književne samosvesti. Osnovno nadahnuće književnog istoričara pripada, dakle, projektovanju u prošlost, jer se književna samosvest uvek pronalazi u paradigmi, a ne u vremenu. Ovaj odnos između sadašnjosti i prošlosti u istoriji književnosti uzorno očituje razlika u shvatanju klasika: dok je klasični pesnik, u poetikama određenim stanovištem prošlosti, postojao izvan vremena, „kao nepokretna tačka tradicije, dotle je moderni klasik, što je određenje darovano od poetika koje baštine stanovište sadašnjosti, nepovratno spleten sa vremenom. Kako možemo razumeti odnos između sadašnjosti i prošlosti unutar Deretićevog saznanja da „što se tačka gledišta više pomera unapred to se bolje vidi ono što je bilo ranije i razjašnjava značenje prvobitnih zbivanja, nešto slično kao u romanu tajne u kojem se tek na kraju otkriva ono što je bilo na početku“? Ako u sadašnjosti bolje vidimo procese koji su daleko od nas u vremenu, ne događa li se onda konstruisanje uzroka iz posledica književnog kretanja? Kako onda da razumemo da unutrašnja istorija srpske književnosti „pokazuje kako se učena, prosvetiteljski usmerena književnost pretvarala u književnu umetnost“, jer bi to značilo da tek iz perspektive autonomne dimenzije književnog kazivanja saznajemo o njenoj funkcionalnoj uslovljenosti u prošlosti: tada sadašnjost omogućava saznanje o prošlosti ne pomoću inverznog dejstva posledice na uzrok nego pomoću ospoljavanjarazlike. U srpskoj književnosti se, otud, odvija proces neprestanog osciliranja razlika koje omogućavaju književnoistorijsko saznanje. Odnos između stanovišta sadašnjosti i stanovište prošlosti može poslužiti kao rukovodna nit naših razmišljanja o tome kakva je Deretićeva književno-istorijska optika i koja duhovno-egzistencijalna dimenzija podrazumeva izlaganja o istoriji književnog fenomena kakva je on rasejao u brojnim svojim knjigama, monografijama ili sintezama, ali ovu opštu teorijsku podlogu valja nadopuniti svešću o razlikovanju dve vrste književnoistorijskog pisanja u našoj tradiciji. Postoje, naime, srpski književni istoričari koji su vođeni specijalističkom orijentacijom istraživanja, pa oni, uočavajući i opisujući pojedina razdoblja, stilove ili pisce, najčešće insistiraju na elementima književne uslovljenosti vremena o kojem pripovedaju: njihova perspektiva podrazumeva „da su neprihvatljive posledice koje prezentocentrička neprilika ponekad ima po istoriografiju“. Postoje, pak, i oni književni istoričari koji su, vođeni integralističkom pretpostavkom istraživanja, pokušavali da otkriju u kakvom poretku postoje, na kakav način žive i u kakvim se vezama nalaze književne pojave koje nisu samostalne i odelite individue nego predstavljaju deo neke celine – obrazovane mitom, predanjem ili istorijom, oblikovane unutar kulturnih mena na osama vremena – i otud pripadaju izvesnom zajedničkom razumevanju. U ocrtanim koordinatama ćemo pokušati, na večerašnjem predavanju, u skladu sa mogućnostima ovoga mesta, u skladu sa okolnostima u kojima govorimo i, na prvom mestu, u skladu sa pijetetom prema čoveku o kojem govorimo, da označimo istoriografsko kretanje Jovana Deretića: da označimo koje su konstante pratile njegovu misao u dugotrajnom ispisivanju brojnih stranica posvećenih istoriji srpske književnosti.

U pisanju Jovana Deretića prisutno je kretanje od teorije ka istoriji: on je počeo istraživanja književne prošlosti sa preciznom teorijskom svešću i očitom teorijskom sposobnošću. Kao čovek upoznat sa strukturalističkim shvatanjima književnosti, on je pokušao da istraživački okret ka književnoj strukturi i književnoj morfologiji, kroz unutrašnju vezu elemenata književne strukture i odnos između dubinske i površinske strukture, što su sve postupci koji su obeležili njegovu interpretaciju Banović Strahinje, spoji sa istorijskim slojevima i tradicijama tumačenja, što su postupci koji predstavljaju naznake kulturnih sistema u kojima se očituje struktura čuvene pesme. Dvostruko usmerenje svojih interpretacija on je pokušao da osvedoči u susretu sa ključnim momentom Banović Strahinje, pa je zaključio kako „posmatrano sa stanovišta kompozicije pesme, praštanje nevernoj ženi nije došlo nepripremljeno i neočekivano“, iako je „praštanje nevernoj ženi takođe…

Iz sadržaja knjige Istorija srpske književnosti 1 – od srednjovekovne književnosti do romantizma

PREDGOVOR

PROLOG

TRAGOVI „PJESAMA OD STARINE“

I SREDNJI VEK

U VIZANTIJSKO-SLOVENSKOM KRUGU

ĆIRILO I METODIJE

ĆIRILO-METODIJEVSKO NASLEĐE

STAROSLOVENSKA KNJIŽEVNOST

POČECI SRPSKE PISMENOSTI

Prilike u srpskim zemljama

Srpska redakcija i prvi jezički spomenici

PRIMORSKA KNJIŽEVNOST

TEMELJI SREDNJOVEKOVNE KNJIŽEVNOSTI

Uloga Vizantije

Prevodna književnost

Slovenska književna zajednica

UMETNIČKE SPECIFIČNOSTI STARE KNJIŽEVNOSTI

EPOHA NEMANJIĆA

Sveti Sava i formiranje srpske kulturne individualnosti

Individualnost stare srpske književnosti

Domentijan i Teodosije

Danilov zbornik

Srpska Aleksandrida

Dušanov zakonik

Narodna imena. Narod

Najstariji epski junaci

POZNI SREDNJI VEK

U senci poraza

Herojsko doba

ISIHAZAM I NOVA KNJIŽEVNA STREMLJENJA

OSUJEĆENA OBNOVA

Epska slika istorije

STARA BOSANSKA KNJIŽEVNOST

II DOBA TURSKE VLADAVINE

SRPSKOSLOVENSKA TRADICIJA

Između Kosova i Rile

POSLE PADA SMEDEREVA

STARE ŠTAMPARIJE

KNJIŽEVNO TRAJANjE

KNJIŽEVNOST PEĆKE PATRIJARŠIJE

Srbljak

„Srpski način“

DRUGI KNJIŽEVNI HORIZONTI

III POGLED NA STARIJU ŠTOKAVSKU KNJIŽEVNOST

IV NARODNA KNJIŽEVNOST

USMENA UMETNOST

GOVORNE UMOTVORINE

NARODNA PROZA

Narodne pripovetke

Narodna predanja

NARODNA LIRIKA

BALADE I ROMANSE

OSOBINE I VRSTE NARODNE EPIKE

Osmeračka epika

Bugarštice

Deseteračka epika

EPSKE TEME I KRUGOVI

V KNJIŽEVNOST XVIII VEKA: BAROK I PROSVEĆENOST

VEK PREOBRAŽAJA

SREDNJOVEKOVNO NASLEĐE I BAROKNE TENDENCIJE

Rukopisne pesmarice

BAROK I RANA PROSVEĆENOST

Građanska lirika

DOSITEJ OBRADOVIĆ I SRPSKA PROSVEĆENOST

Šta je srpska prosvećenost

Dositej Obradović

PIONIRSKO DOBA NOVE KNJIŽEVNOSTI

„Morlačka“ pesma

Književne prilike u Crnoj Gori

Književne prilike u Srbiji

VI KLASICIZAM I PREDROMANTIZAM

DIDAKTIČKO-SENTIMENTALNA LITERATURA

KLASICIZAM

VUK KARADŽIĆ I NARODNA TRADICIJA

Narodni pevači

Filip Višnjić i ustanička epika

VUK KARADŽIĆ

Kodifikacija narodne književnosti

Gramatika i Rječnik

Jezička reforma

Vukova kritika

Opis naroda

Majstorsko pripovedanje

Prevod Novog zavjeta

PROZA U NARODNOM STILU

SIMA MILUTINOVIĆ I UMETNIČKA EPIKA

STERIJA I RAĐANJE SRPSKE DRAME

NJEGOŠ

BIBLIOGRAFIJA

REGISTAR IMENA

Iz sadržaja knjige Istorija srpske književnosti 2 – od romantizma do kraja XX veka

VII ROMANTIZAM

Dinamika srpskog romantizma

ROMANTIZAM 40-IH GODINA

Branko Radičević

Generacija Branka Radičevića

ROMANTIZAM OMLADINSKOG DOBA

Đura Jakšić

Jovan Jovanović Zmaj

Laza Kostić

POZNA ROMANTIKA

VIII REALIZAM

RAZVOJ I PROSTORNO ŠIRENJE REALIZMA

REALIZAM PRE REALIZMA

Jakov Ignjatović

Ljubiša i folklorni realizam

PROGRAMSKI REALIZAM

REALIZAM – DOBA PRIPOVETKE

Laza Lazarević

Simo Matavulj

Stevan Sremac

Radoje Domanović

POLOŽAJ ROMANA

DRAMSKO STVARANJE

PUT NA PARNAS

Vojislav Ilić

SAZREVANJE KRITIKE

IX MODERNA

KNJIŽEVNA KRITIKA I AKADEMSKA PROZA

PARNASO-SIMBOLISTIČKA POEZIJA

Od vojislavizma ka moderni

Jovan Dučić

Pesničko jezgro moderne

Razni glasovi

SUDBINA DRAME

Branislav Nušić

Modernizacija drame

RAĐANJE MODERNE PROZE

Između regionalizma i modernog izraza

Borisav Stanković

Na novim osnovama

Isidora Sekulić

Književnost na Krfu

X AVANGARDA I NOVI REALIZAM

EKSPRESIONIZAM I DRUGI IZMI

Kontinuitet predratnog

„Čovek peva posle rata“

U zenitu avangarde

Folklorni modernizam

Neoromantizam

Miloš Crnjanski

Ivo Andrić

TRADICIONALNA LITERATURA

AVANGARDA I SOCIJALNI ANGAŽMAN:

NADREALIZAM

REALIZAM I SOCIJALNI ANGAŽMAN

Formiranje književne levice

Socijalni i ratni pisci

DODATAK

PREGLED KNJIŽEVNOSTI DRUGE POLOVINE XX VEKA

Drama i satira

Književna kritika i istorija književnosti

Kraj milenijuma

BIBLIOGRAFIJA

REGISTAR IMENA